Umaga sa Pilipinas

Football over food

ang mga larawan na ginamit  ay nagmula rito:

http://attitude.co.uk/world-cup-hotties-ezequiel-lavezzi/lavez4/

http://i916.photobucket.com/albums/ad5/beatrizposada/brazil/DSCF8211.jpg

http://en.wikipedia.org/wiki/FIFA_World_Cup_Trophy#mediaviewer/File:Jules_rimet.jpg

http://www.ndtv.com/article/india/food-security-bill-may-not-achieve-much-say-activists-405564

SELF-INDULGENCE

-Teri Malicot

Ilan gabi ko na siyang minamanmanan mula sa bintana ng tinutuluyan kong kwarto. Mula sa ikalawang palapag tanaw ko ang kabuuang ng nasa ibaba. Magkatapat ang bahay namin. Sampung metro lang ang layo. Yari sa kalahating semento at kawayan ang bahay niya. Creepy ang lugar: madilim, hiwa-hiwalay ang bahay na napapalibutan ng puno. Nasa dulo ng downtown ang bed space na nakuha ko. Sa Davao city na ako nakakuha ng trabaho. Medyo malapit lapit sa probinsiya naming sa Antique.

Nagtataka ako kung bakit siya naghuhukay. Alas-dos ng madaling araw, inuumpisahan niya ang paghuhukay sa bakanteng lote sa gilid ng kanyang bahay. Umaabot ng dalawang oras. Dire-diretso. Walang hinto. Galit na galit ang ugat niya sa braso. Kitang-kita ko sa noo niya ang hirap na parang ‘ni minsan ay hindi ko napansin gumaang.

May mga araw na nawiwili akong panoorin siya. Minsan, sinasamahan ko ng inom ng san mig. Kahit papaano pampaalis ng pagod. Minsan kapag nauulirat  ako walang mapagbalingan ng inis, binabato ko siya.          

Dumadating sa pagkakataon na awa ang nararamdaman ko para sa kanya. Kung gaano ko siya nakikitang hirap sa paghuhukay ng lupa, nakikita ko sa nangangaliti niyang ugat na mayroon siyang pinupursige.

Umuwi akong mainit ang ulo dahil delay ang sahod. Nababagabag ako ng mga utang. Binibilang ko ang dumaang mga butiki at ipis sa kisame para makatulog. Pinatugtog ko ang New World ng DeVothcKa. Hirap pa rin ako makatulog. Marinig ko pa lang ang text message tone ng cellphone ko. Alam kong may halong hingi ang text na iyun. Kada oras akong tine-text ng kapatid kong nasa Antique na magpadala ng pambayad niya ng tuition fee dahil kung hindi siya makakabayad, hindi siya pakukuwanin ng exam. Hindi siya makakapagtapos ng pag-aaral. Walang magandang kinabukasan na mag-aantay sa kanya. Baka matulad ng kapalaran kay Nanay. Magkakarugtong. Chain reaction. Kung maari lang sanang putulin at tumalon. Yung wala nang hirap na pagdadaanan. Bakit ba dumadaan sa proseso. Bakit ba ang hirap kitain ng pera.  Magagalit sila sa’kin kapag wala akong naibigay. Lalabas akong walang kwentang ate. Walang silbing anak. Mamumutaktak ng mura ang bibig ng hitad kong Ina. Magdadala ng lalaki sa bahay. Ikakatwiran na naman niyang hindi ako nagpapadala ng pera. Kailangan niya manglalaki kungdi mamatay sila sa gutom. Kumakayod sa paghuhuthot sa mga lalaki ang nanay ko. Marangal na trabaho yan para sa kanya. Kumpara daw sa politiko. Yumayaman sa pangungurakot. Dahil kung dangal lang din naman ang pag-uusap, kapos d’yan ang Pilipino. Wala na raw Pilipinong nabubuhay ng marangal. Dahil buhay ka pa, pinapatay ka na. Iniiwasan kong makipagtalo sa kanya. Nauuwi sa sumbatan. Parang sirang plaka na paulit-ulit na sasabihin niluwal lang ako sa puwertahan niya. Nanay nga siyang maituturing. Umiinit ang ulo kapag walang pera.

Sa dami ng alalahanin na dumadalaw tuwing napapapikit ako, tuluyan na rin ako napaidlip.

Dug. Dug. Dug. 

Puta, alas kuwatro na ng maaga, bago pa lang ako nakatulog. Sumilip ako sa bintana. Naghuhukay na naman siya.

Hoy! Magpatulog ka.

Sobrang bad trip ko, binato ko siya ng bote ng san mig. Tinitigan niya ako ng masama. Doon ko lang napagmasdan ang buong niyang mukha. Matangos ang ilong. Maputi. Mala Amanda Page ang hugis ng bibig at tabas ng mukha. Bata pa ang itsura pero bakas ang guhit ng katandaan sa noo.  Parang pilit na tumanda ang itsura niya. Isa lang ang kapansin-pansin sa kanya; tapyas ang tenga. Markado ang leeg niya ng peklat. Kahit sa mga braso at binti.

 Namamaos na ko kasusuway sa kanya. Tuloy pa rin siya sa paghuhukay. Hindi marunong umintindi. Ang sarap niyang sapukin. Sinabi na ngang gusto ko pang matulog.

*****

 Ramdam ko ang init ng tanghali buhat sa double deck na hinihigaan ko. Basang-basa ng pawis  ang unan. Shit, alas dos na pala ng hapon. Mabigat ang katawan kong tumayo. Masakit ang muscles ko sa balikat at sa ibabang parte ng likuran. Sumasakit ang tagiliran ng kamay ko kapag inuunat. Naninigas kapag bagong gising. Ito na yata ang tinatawag na metacarpal syndrome na nakukuha sa maghapon pagtitipa sa keyboard. Yung mga mata ko parang pinipiga nung minulat ko. Putang inang kapitalista, binubugbog ka sa trabaho. Sinusulit yung minimum wage. Sa opisina, lahat ng puwedeng ipagawa sa’yo, ipapagawa. Multi-tasking. Triple ang trabaho pero pang single ang sahod. Kaya ako, kahit alam kong gawin, nagkukuwari akong hindi ko alam. Nagtatanga-tangahan. Pinakamabisang excuses ‘yun. Hindi ka kagagalitan. Matitipid ang lakas. Eh akala mo nga naman kasi. Malay mo ba. Ah, hindi ko kasi alam eh. Ganun. O magbisi-busy-han para hindi mautusan.  Taena, dapat mautak ka para mapagtagumpayan mo ang hirap ng buhay.

Dug. Dug. Dug.

Takte, ibig sabihin hindi pa siya natutulog ‘gang ngayon?

Nagmadali akong sumilip sa bintana. Malalim na ang hukay. Hindi ko na maaninag ang ulo niya.

Ano bang plano niyang gawin sa hukay ? Usap-usapan na serial killer siya. Nagimbestiga ang baranggay n’un nakaraan linggo dahil nagreklamo ang kapitbahay na katabi ng boarding house na tinutuluyan ko. Samu't-sari ang naihapag na reklamo. Aswang, magnanakaw, pedo, rapist, pulubi, ex convict at marami pa. Mahirap paniwalaan ang reklamo nila. Palagi nilang binu bully ang weirdo namin kapitbahay. Kalilipat lang kase. Palibhasa hindi nakapasa sa pamantayan nila ng mabuting kapitbahay kung ano ano na ang inisip. Nung nalaman nilang posibleng siyang gumanti. Nagtagpi tagpi sila ng kwento para mapaalis. Takot lang nilang sila ang mailibing nang buhay. Mabilis pa sa biente-kwatro oras, naunahan pa ng panghuhusga ang balita. Bakit ba sinasanay ang sarili sa mga madaliang solusyon. Sabagay, mababalewala nga naman ang esensiya ng panghuhusga kung may konsepto pa ng pagsasaliksik.

Matapos ang papunta-pabalik ng baranggay at ng pulis. Wala silang nakuhang ebedensiya. Wala naman kasing nababalitaan na may nawawala o napapatay sa loob ng baranggay. Bahala sila sa buhay nila. Masyado na kong maraming iniisip para alalahanin pa ang misteryosong kumag na yun. 

*****

Nasa five thousand piraso na tseke ng BDO yung in-encode namin kanina. Pito kaming merchant ng pipitsugin outsourcing company. Naka-leave pa ang tatlo. Imbes na ala-una ng madaling araw ang uwi ko, nag OT  ‘gang alas-tres. Pagod na pagod na ko. Alas kuwatro ng medaling araw na ako nakauwi ng boarding house. Ah, magre-resign na ko. Bukas hahanap ako ng ibang trabaho. Matutulog na muna ako.

Dug! Dug! Dug!

Yan na naman siya. Nagmadali akong tumayo sa higaan.

Hoy! ano ba. Magpatulog ka naman. Wala ka bang kapaguran?

Nabigla ako sa nakita. Putol ang mga daliri niya sa kaliwang kamay. Tumutulo ang dugo sa lupa. Pinagsabihan ko siya. Hindi niya ako pinansin. Ano ba  ‘to? Nababaliw na yata siya.

Bumaba ako ng boarding house. Tinutulak ako ng kuryusidad. Hinay-hinay akong lumakad bababa ng hagdanan. Konting langitngit tiyak tatahol na agad ang aso ng landlady namin. Ayaw ko na munang may makaalam ng gagawin ko. Tutuklasin kong mag-isa ang lihim niya. Ang lihim niyang naiuugnay sa lagim ng gabi at ang mga nakaakibat na tanong nito.

 *****

Mabuti nakalabas ako ng boarding house nang hindi tumahol ang aso. Tinatanaw ko siya mula sa trangkahan ng bahay niya. Hindi siya natitinag kahit patuloy na umaagos ang dugo mula sa kaliwang kamay niya. Makailan beses pang paghuhukay. Huminto siya saglit at luminga sa paligid. Binitawan niya ang pala. Tumuloy siya loob ng bahay. Sa mga sandaling pabago-bago ng desisyon dahil sa kaba, paurong-sulong ang paa, at tulak ng pagtataka, nabuo na rin ang loob kong sundan siya papasok sa kanyang bahay.

Dumungaw ako sa bintana malapit sa kusina. Umaalingasaw ang baho. Amoy patay na dagang inuuod, malansa. Mas malansa pa sa nabasang napkin na may regla. Nakatakip na ang ilong ko pero tumatagos pa rin ang baho. Naduduwal-duwal na ko pero pinigilan ko. Tangina baka marinig niya ko. Mahirap nang mailibing ng buhay. Ilan beses siyang nagpapunta-pabalik sa lamesa na nasa kusina. Tadtad ng marka ng hiwa at mantsa ng dugo ang lamesa. Parang tadtaran ng karne na makikita sa palengke. Kumuha siya ng kaldero. Nilagyan niya ng mainit na tubig at binuhusan ng suka. Nilubog niya ang kanan kamay. Sumigaw siya sa hapdi. Makailan ulit.  Akala ko ginagamot niya ang sarili, laking gulat ko nang simulang niyang kayurin ang balat niya sa kanan braso. Kinayod niya nang kinayod hanggang makita ang pinakaloob. Kitang-kita ko na umaagos ang dugo. Kitang kita ko ang ugat niya at umusli ang buto. Pagkakita ko, naalala ko ang kinain ko kanina na tocino. Ganun na ganun ang itsura. Binuhusan ng alcohol.  Noong aksidente kong nahiwa ang balat sa daliri, hangin pa lang ang dumadapo mahapdi na paano pa kaya hiwain ang sariling balat?

Nagdadalawang-isip akong tulungan siya. Pinangangambahan ko ang susunod na magaganap. Paano ko siya matutulungan kung hindi ko pa natutuklas ang katotohanan.

Lumabas siya ng bahay dala ang nakasabit na kaldero sa kanan braso niya at hila-hilang sako. Nakabalot na ang kaliwang kamay niya ng bandage. Binuhos niya ang laman ng sako; mga patay na daga, nabulok na karne, ipis at patay na ibon. Umalingasaw ang amoy na nabubulok na karne. Sinamantala ko na ang pagkakataon, pumasok ako sa bahay niya. Sa sala, bumungad sa’kin ang mga katagang nakasulat sa dingding ng bahay.

Walang mabuti sa mundo. Nagkukunyari lang tayong lahat.

The last capitalist we hang shall be the one who sold us the rope.

Nilikhang masama ang sangkatauhan.

Galit ako sa sarili ko.

Reason has always existed, but not always in a reasonable form.

Marami pang inskripto. Yung iba parang nakasulat sa Arabic o latino. Hindi ko na maintindihan. Hindi ko na rin naiintindihan ang nararamdaman ko. Gusto ko nang umuwi. May nagtutulak lang sa’kin na ipagpatuloy. Nasa sahig ang kutsilyo, icepick at gunting. Naka display ang buto ng daga, ibon at pusa. Sa kisame, nakasulat ang pangungusap na nagsasaad ng pagbabanta. Maraming binanggit na pangalan at argumento. Siguro sa ganitong paraan niya nailalabas ang galit. Bakit ayaw niyang diretsuhin sa tao? Pipi ba siya? Uuwi na ko masyado nang mabigat ang binabasa at nakikita ko.

Pinihit ko ang pintuan. Hindi ako naging maagap. Pagbukas ko ng pintuan siya ang bumungad. Nagkatitigan kaming dalawa. Akala ko isasaksak niya sa'kin ang hawak niyang kutsilyo ngunit tinabig niya ko at dumiretso siya sa loob. Nagkakandarapa siyang maghanap.

 Nawawala ang hintuturo ko.

Sumugod siya sa’kin at itinutok ang dulo ng kutsilyo sa leeg ko.

Wala akong ginagalaw. Hwag mo kong papatayin.

Nawawala ang isa kong daliri. Nakakahiya. Kailangan kong ilibing ang daliri ko.

Maibabalik ko lang ang dangal ko kapag nailibing ang parte ng katawan ko na nadungisan.

Naguguluhan ako sa sinasabi niya. Parte ng katawan ang kapalit ng pagbabalik ng dangal sa sarili? Natatakot na ko sa kanya.

Wala akong alam sa sinasabi mo.

Idiniin niya lalo ang kutsilyo.  Naramdaman ko ang hapdi ng pagkakatusok sa leeg ko. Binabraso niya ang dibdib ko. Nahihirapan akong huminga. Naglalabasan ang ugat sa mga mata niya. Galit na galit siya. Lalong siyang lumalakas sa galit.

 Nawawala ang isa kong daliri. Yung hintuturo. Malaki ang kapalit ng nawawala kong daliri. Kahihiyan ang aabutin ko.

Bigla niya akong tinulak. Naunang dumausdos ang mukha ko sa sahig. Hindi ako kaagad nakabawi, mahigpit ang pagkakasabunot niya sa buhok ko. Dinampot niya ang nakakalat na icepick sa sahig. Itinurok niya sa bandang likuran bahagi ng katawan ko. Pilit niya akong pinapaamin na ako ang kumuha ng nawawala niyang hintuturo. Pilit ko rin binabalik ang sagot na wala akong alam.

Binitawan niya rin ako sa huli. Napagtanto niya siguro na inosente ako sa inaakusa niya sa’kin. Sinuot niya ang jacket na nakasabit sa dingding. Agad siyang lumabas ng bahay. Sinundan ko siya. Tumalon siya sa hukay. Tumama ang kanan paa niya sa nakausling bato. Napahiyaw siya sa sakit. Sumisigaw. Nagmumura. Inuunto niya ang ulo. Tapos ay sasabunutan ang sarili. Paulit-ulit niyang sinasabing wala siyang kwentang tao. Aabutin ko ang kamay ko sa kanya upang tulungan siyang makaahon. Sinaksak niya ng kutsilyo ang palad ko. Mabuti dumaplis lang. Kung tutulungan ko siya at ganito ang iginaganti niya sakin, pabayaan ko na lang. Maiiskandalo pa ako. Ayokong maibaling sa’kin ang galit ng tao sa kanya. Mukhang hindi ko kakayanin.  

Tama na. Ayoko na. Sinimulan kong hinakbang ang paa palayo. Maghahanap pa ako ng trabaho bukas. Ako ang panganay, umaasa sa'kin ang pamilya ko.

*****

Dug! Dug! Dug!

Tumayo na ko sa higaan dahil sa ingay. Ramdam ko ang init ng tanghali buhat sa double deck na hinihigaan ko. Basang-basa ng pawis ang unan. Shit, alas kuwatro na pala ng hapon. Mabigat ang katawan kong tumayo. Masakit ang muscles ko sa buong katawan.

Pinapaayos pala ng landlady namin yung pintuan ng kwarto namin. Sumilip ako sa bintana. Tahimik ang bahay niya. Naka lock ang pintuan. Tumutugma ang liwanag ng hapon sa aliwalas ng paligid. Maayos ang natatanaw ko sa ibaba. Mapayapa.  

Iika-ika akong naglakad papuntang banyo. Maghihilamos para mahimasmasan.

Masarap damhin ang lamig ng tubig. Nakita ko sa salamin ang peklat ko sa leeg. Maganda ang hubog ng katawan ko kahit puyat at hindi nakakain sa tamang oras kakatrabaho. H’wag lang pansinin ang peklat sa buong katawan ko.  

Halos isang buwan na akong hindi nakakadalaw sa therapist ko. Sabi niya disorder na raw ang sakit. Dermatillomania ang tawag. Hindi ko na nabibili ng SSRI na anti-depressant na kailangan kong inumin. Pinambayad ko pala sa upa sa bahay ang natitirang pera ko sa bangko. Uu nga pala, hindi pa pala ako nakapagpadala ng pampabayad ng matrikula ng kapatid ko.

Aray, kumikirot na naman ang ulo ko.

Maghahanap na ako ng bagong trabaho bukas. Kailangan ko nang ayusin ang sarili. Teka, uka-uka ang buhok ko. Gugupitin ko ang parteng buhaghag. Konting gupit sa itaas, konting gupit sa gilid. Ayan maayos na. Magka trabaho nga ako, mabubuhay pero kapag may pera lagi na lang mamumublema sa gagastusin. Namumublema para magkaroon at mauubos lang din sa huli. Kakabit sa pagiging panganay ko ang obligasyon sa pamilya. Pati ang maraming problema kung paano sila pananatilihing buhay. Kinamot ko ng gunting ang leeg ko. Masarap sa pakiramdam. Diniin ko ng kaunti. Kaunti. At kaunti pa. Lumabas ang dugo. Tuluyang kong ibinaon ang gunting.

12th Ateneo National Writers Workshop - alaala

Nakanaman! ako yan! hindi ko na matandaan kung ano ang sinasabi ko dyan. haha.

Larong Mapagbiro (International Human Rights Day)

Performance Poetry for International Human Rights Day, December 10, 2013

here the link from Youtube. Video posted by Zari L.

https://www.youtube.com/watch?v=QiTG7NLTFJU

ramdom tots

tinitinghala ang kalangitan mula sa kalupaan ng Mindanao.

ilan beses ko na rin naikot ang downtown, nagpasikot-sikot, nagbakasaling maisakatuparan ang layunin. wala akong alam sa kanila at kung bakit sila naririto. pero tulad nila, humihinga rin ako sa maraming dahilan. kumikilos para sa sariling laban. parang sa lumang pelikula ko lang naririnig ang busina ng multicab. natatakot akong ibagsak ang side door, sa kalumaan parang matatanggal. mukhang kakabiyahe lang ni kuya. pero napansin kong tagaktak na ang pawis niya.

nakita ko na ang mukha ni ate na nagtitinda ng gamot na pampalaglag sa quiapo sa mukha ng tinderang may bangketa ng tinging yosi. paikot-ikot ang mobile ng pulis. ilan beses kaya siyang hinuli?

kahit saan lupalop pa tumungtong, wala pa rin kaayusan. paano kaya nakikita ng malaking estatwa ng agila sa rizal park ang nasa paligid niya.

Buti pa ang mga ibon, nakakatapak sa lupa.

tumutusok sa balat ko ang init ng araw, mukhang hindi matitibag ang munisipyo ng davao. Noon nakaraan linggo pa mahaba ang pila ng kumukuha ng permit.

tuminghala ako sa langit, nakakabulag ang sinag ng araw.

napayuko ako, basag pala ang lupang inaapakan ko.

Mindanao, hahanapin namin ang katarungan.

SELF-INDULGENCE

Hand Wash

7th Palihan Rogelio Sikat, Fellow

Nag-aayos ako ng NSPC namin sa Davao. Ilan araw na rin ako naging busy. Pagbukas ko ng FB, boom. Kinu-congratulate ako ng mga kakilala kong manunulat. Eneweys, natutuwa ako, dalawang Palihan ang attend ko ngayon taon. Serve the People.

http://www.panitikan.com.ph/content/15-manunulat-napili-para-sa-prs-7

http://kalatasliteraryezine.wordpress.com/2014/04/11/fellows-ika-7-palihang-rogelio-sicat/

12th Ateneo National Writers Workshop, fellow for poetry in Filipino

Galing ako sa schools, nag hop ako ng pub sa Intramuros, nag-invite ako sa mga guilder na puwedeng mag media coverage ng protest action for ToFI. Alas-kuwatro ng hapon na ako natapos. Sumaglit lang ako sa Mendio ipara abutan ko ng props ang mga kasama. Hinihingal ako dahil naghahabol ako ng deadline dahil yung mismong araw na iyon ay huling araw ng pagsumite para sa Ateneo National Writers Workshop.

Edi ito na, tinakbo ko na ang escalator sa LRT Katipunan station, sumakay na ko ng tricycle dahil hindi ko alam ang Ateneo. Inabot kami ng matagal sa guard house, ang daming kemeruit ni kuya guard, eventually, pinapasok din naman kami. Mabuti ang nasakyan kong tricycle, inihatid ako mismo sa building na pagpapasahan ko ng requirements. Less hassle na sakin maglakad. Pagod na rin kasi mula sa paglilibot ng mga schools.

Itong-ito na talaga, edi yun, sumalubong sakin si lady guard, in fairness naman kay ate, alam niya kaagad kung saan ako pupunta, at isa pang in fairness dahil hindi na ko na hassle sa kanya, pinapunta niya ako sa Department of Filipino. Pagpasok ko, kinuha ang brown envelope at sinabihan tatawagan na lang. Lumabas ako ng office, sumalubong sakin ang matamis na ngiti ni ate lady guard, kinamusta niya ako. Marami na raw ang nagpasa, hwag daw akong mawalan ng pag-asa, baka daw makuha ako. Lumabas ako ng Ateneo, na parang nakalutang sa hangin. Bahala na, ang nasabi ko sarili ko.

Ilan araw na rin ang lumipas, nagsusulat ako ng maikling kwento nang biglang nag ring ang cp ko, tapos ayun na, Isa raw ako sa Fellow ng 12th ANWW. Yiiiipppppiiihh!

(aayusin ko na lang uli to, inaantok na kasi ako, maaga pa ang pakat bukas)

http://www.panitikan.com.ph/content/fellows-12th-ateneo-national-writers-workshop-named

http://kalatasliteraryezine.wordpress.com/2014/03/24/fellows-12th-ateneo-national-writers-workshop/

Sipi mula sa tulang, ang mga daing ng buknutin na boarder

STOP ToFI

Planong header ng blog

Kusina

-Teri Malicot

Nakataob pa rin ang tasa,
kasama ang ibang kasangkapan,
walang imik na tinatanggap ang kapalaran;
silang mga imahe ng pinagsasamantalahan
na papansinin lamang kung kailangan.

Dumaan ang patumpik na mga sandali,
nalihis, ikinahon ang turing
sa dalawang sulok ng pakinabang;
ang mga matang nakatuon sa liwanag,
bulag sa bagabag, natatabingan ng anino
ang mukha ng kahirapan.
Pansinin dili ang kanilang silbi
sa panahong may nalagas
sa kanilang sarili.

Nakasalansan ang pinggan,
palito ng posporo ang laki ng puwang,
sa hugis nila mapagtatanto ang hangganan,
ang pagbibigay halaga na nagtatapos kapag sila
ay isinalansan na sa paminggalan.
Silang katulad sa nagbungkal na hanggang sa huli ay
pinagkakaitan ng lupang sakahan.

Nababanggaan sa liit ng espasyo,
ang pagtatama ng katawan ay
lumilikha ng musikang bumabanghay
sa kanilang kahinaan.
Paulit-ulit itong tutugtog,
iihip sa tenga ng uhaw sa yaman,
aping bilanggo ng karahasan.

-----

Ang dumi sa ilalim,
naiwanan bakas,
o kapilas,
parang nasirang kabahayan ng maralitang
pinagkaitan, ang hangad
na mauuwi lamang sa basurahan.

palitan man ng luma ang bago,
ang timbangan ng kabutihan at kasamaan 
mapanganib kung
hawak ng isang porsyento.
Daan-taon umayon,
sipag at tyaga ang sangkap,
disilusyon sa pag-unlad.
Ayusin, nilisin, takpan,
babalik at babalik sa pinagmulan,
dahil nakalapad na tatsulok ang lipunan.

Araw-araw nakatakip ang orasan sa MRT

 - Teri Malicot

Natagpuan ko ang sarili na muling humahakbang ang mga paa. Sumasabay sa tutunguhin ng panawagan at pagtugon na mamuhay. Parang hindi ko mahugot ang pag-asa sa kinakalawang ng riles.Tila hindi ko matatagpuan ang pangarap sa makulay na stored value ticket. Pagkainip ang hatid sa akin ng ilang minutong pag-aantay sa pagdating ng tren na kalaunan ay magdudulot ng pangamba. Pangamba na kailan ko pa matitikman ang tunay na kabuluhan sa nakagisnan ng pagsusulsi ng naghihiwalay na hibla ng pamantayan. Lagi at lagi akong napapaisip ng angkop na hugis na maaaring mailalapat upang maging katanggap-tanggap. Ilang tao pa kaya ang bibilangin upang sumapat ang kagustuhan at tuluyan nang umusad. Kahit sa umpisa pa lamang ay alam na ang tatahaking hirap, patuloy pa rin sa pagtangkilik dahil nauuwi rin naman ang pagpili sa pagtitiis.

Dito, nagmumukha mang mabagal ang oras, nagmamadali ang lahat batay sa pangangailangan. Tulad ng mga paa ko na kusang umuusad sa nagdudumilat na tingkad ng yellow lane. Alam kong kapangahasan ang lumampas sa itinakda, ngunit masasabi kong kapag oras ng kagipitan, nagkakaisa ang mga pakiramdam nasa pareho at iba mang terminal.

Natututo na manglamang ang ilan dala ng kagipitan. Makatotohanang nakapagpapasya ang sino man na kumapit sa patalim kung ganap ang kakulangan at kagipitan. Walang natatakot, lahat sumusubok sumiksik sa loob, bahala nang may maapakan, bahala nang may maiwanan. Isasalba ang sarili sa kadahilanan na may umaasa. Tampok ang espasyong naiiwanan ng libong umuukupa sa trahedya ng kawalang-bahala. Madalang ang naaatim na lumingon at magpasalamat. Kaluwagan nga ang hatid ng pagbubukas ng pintuan, ngunit pansamantala lamang ito at maituturing na huwad na kalayaan na siyang magbibigay daan sa mas lalong kaapihan. Ang bawat kilos at pananalita ay maihahalintulad sa pintuan na ang katangian lamang ay magkubli at magparaya.

Katuwang ang hagdanan upang itong naghahanap ay kadyat na makaabot sa kani-kanilang tipanan. Ang hagdanan naman ay likha lamang at iba-iba rin ang katangian. Magkaiba ang iksi at haba, tibay at hina. Iba ang mukha ng hakbang ng mga paang tumatahak sa konkretong hagdanan, nadadagdagan ang kalbaryo sa pagbaba palabas ng istasyon. Sasabak sila sa walang katapusang labanan. Kaya, kakaunti na lamang ang kanilang panahong pagtuunan ng pansin ang mga nagaganap sa kanilang paligid. Makikisimpatya lang ang magbibigay kung may sobrang mahuhugot sa bulsa. Pantawid-gutom ng napabayaan. Ang barya mula sa benta ng yosi at kendi ay mahahati pa sa maraming gastusin. Nakakasikip sa paningin ang mga eksenang tumutunghay sa bawat kwentong may sugat na pinagsusumikapang gamutin. Nakakapigil-hiningang makita na ang mga pasahero ay tumitigil lamang upang makipagpalitan ng pangangailangan. Kay dalang o mas sapat na sabihin na hindi kailangang bilangin pa sa daliri para lamang masabi na sa kabila ng paghahari ng kawalang katarungan ay mayroon nagmamalasakit.

Sino pa ang may lakas ng loob na sambitin ang panawagan ng inaaapi at pinababayaan? Kung ultimong ang iilang kakapitan ay nag-aalilangang magbigay ng malinaw na kasagutan. Itong bang hawakan na nakasabit at kinakapitan ng mga kamay na dumaan na sa sunod-sunod na pagsubok at marupok sa tukso ng luho? Paanong masasabi na sila ay nilikha upang gabayan at tulungan ang mga napapagod nang mga kamay?

Hanggang sa masanay at makagawian ang pagkakanya-kanya. Sa napakaliit na puwang ay pilit na pinagkakasya ang sarili kahit maging alanganin ang pagkakatayo at sumikip ang paghinga. Iindahin ang hirap dahil takot na maiwanan ng panahon. Ang pansamantalang libangan ay ang tumanaw sa labas. Ito ang libangan na mapaglinlang sa sino mang mapapatingin. Paniniwalain kang pangangailangan ang mga magagarang sapatos at damit ng mga higanteng bulletin na nakahilera sa EDSA. Paniniwalain kang kulang ka sa araw na ito at magpakailanman ay hindi sapat ang iyong sarili. At bago ka pa makarating sa pupuntahan, pudpud na ang dangal at ipagkakamali mo, na ang benepisyong makukuha sa masikhay na paninilbihan para sa iilan ay muli lamang nagbabalik sa nawala.

Ganito ko nasasaksihan ang mga kaganapan sa MRT. Tulad ko at tulad din ng iba, na natatangay ng agos. May naiiwanan at napagsasamantalahan. Lahat ay kandidatong maging biktima ayon sa kanilang kahinaan. At kahit pa ang nasa lugar ay posibleng mayuyungyungan ng anino ng kasamaan, nasasalamin ng mga mata ko ang bawat detalyeng nakapaloob sa istayon ng MRT.Lumilipas silang tila ilaw sa aking paningin at nagtatatak ng kasaysayan sa aking alaala. Isa ako sa mga dumadakila sa kabila ng pagpasan ng bigat nito sa akin. Isa ako sa mga bawat araw na matapos duraan sa mukha ay nahihilang bumalik. Isa ako, sa mga walang magawa.

Kailan pa darating ang kahustuhan kung laging kapos ang sapat? Kailan pa maisasakatuparan ang tama kung hinahadlangan ang pagwawasto? Kailan ka pa mabibigyan ng malinaw na kasagutan kung binubulag ng panghuhula?

Nahuli ang mga dumating. Mawawalan ang mga paparating. Nakatakip pa rin ang orasan sa MRT. Naghihintay ng walang katiyakan. Tinatanaw na lamang mula sa malayo ang pag-asa.

Desyembre 1, 2013

Beki house

Ito ang iniambag kong tula para kay Teddy Casino noon nakaraan eleksyon. 

Diona

Ika 150 kaarawan ni Gat Andres Bonifacio

Lovestruck sa MRT

   Teri   Malicot

Sabik ang tingin ko sa iyong pagdating,
kabisado ko ang iyong  imahe
matakpan man ng mga nag-uumpukang ulo;
hangad na makakiskisan ng braso,
payapa na ang aking mundo.

Sa pagitan natin nagtatagpo
ang nag-iiwasang mata,
bumibigkas ng pagsuyo
ang mailap na bibig, humihinga
sa hinga ng isa't-isa.
Luningning itinuring sa daanan;
masikap ang mahina,
kahandaan ng katapatan.

Daig ng panghihinayang ng
nahuli ang oras na lumipas,
marahil ikaw ay nauna.

Puno man ng imbot ang kublihan,
langit ituring patungo sa kagaanan.

Sa kabila ng kapintasan,
malabo na ika'y pagsawaan,
Kahit masaktan,
dahil ang loob mo'y naninimbang
ng may kataasan.




#NotoMrtLrtFarehike

Kasero

    - Teri Malicot

Pinupukpok ang yerong 'singnipis na ng balat,

maaaninag ang yupi mula sa hampas,

malinaw ang marka ng pinagdaanan

sa ilalim ng maraming uri ng dahas.

Sabay-sabay ang pag-aayos na tila orkestra,

ang tunog ng pukpok ay may karampatan

na daing na magsimula.

Binubukbok na ang pundasyon kahihintay,

nalamigan na tutong na ang sinasandok

ng kutsara, tubig-ulan ang nakababad

sa balde, nakasalalay ang lilim at init

sa butas na plastik at kahoy. Ang mga lata

ng sardinas na lang ang nakaiintindi

ng kalam ng sikmura. Naiba ang nakagawian

para lamang magbigay daan sa katiwasayan ng iilan. 

Kawalan ang hatid ng panahon

sa pagdadamot ng araw, demoralisa

nang ginahaman ang mga karapatan

at binibilang na tulong ang itinira.

Sino ba ang may hawak ng karapatan

ariin ang yaman kung nauna nang inilaan

ang gamit nito sa kabutihan

at kapakinabangan ng sangkatauhan.     

Sa loob ng sirkulong pinagtutuunan

ang materyal at pansarili;

Kailan pa matitikman ang himbing

kung sa paglapad ng likuran sa malamig

na sahig ay bumungad ang nagbabanta

muling kalangitan?

*para sa mga nawalan ng tahanan,

St. Joseph, San Juan

Brgy. Corazon de Jesus, San Juan

at sa mga nag-aantay maibalik ang ari

at pamumuhay. 

Kuya Toto's Boarding house

August 26, 2013

Panganay

    

     -Teri Malicot

Tumihala siya. Tumulo ang dugo sa kanyang noo. Masama ang tingin niya sa tiyahin.

Hindi niya sinasadya. Napalakas lang ng palo. Kasalanan niya dahil pumapalag pa siya. Damang-dama niya ang nagpupuyos na galit sa mga mata ng pamankin. Nahihintakutan na siya.

Dahan-dahan niya hinugot ang tinagong tubo sa likuran ng inidoro. Matagal na siyang nagtitimpi. Nagsasawa na ang katawan niyang tumanggap ng bugbog. Nag-iinit ang kamay niya sa tubo. Hinigpitan niya ang hawak, isang malakas na hampas sa ulo ang pinakawalan niya.

Dumanak ang dugo sa sahig ng kubeta.

                        *****

1975 - 1977

Takbo. Ang awtomatikong rumehistro sa utak niya. Tinitiis niya ang tusok ng bato sa kanyang talampakan. Kabisado niya ang kabundukan ng Valderrama. Mahihirapan silang hanapin siya. 'Ni hindi na sumagi sa isip niyang lumingon at mapag-sino ang humahabol. Hanggat may kumakaluskos, lalo siyang humahagibis ng takbo. Kasing bilis ng tibok ng puso ang hingal niya.

"Putanginang siraulo, nakawala!"

"Maghiwa-hiwalay tayo."

"Mahawakan ko lang siya, isa-isa kong puputulin ang daliri nya!

"Hayaan mo pare, mabibigyan rin natin ng katarungan ang asawa mo."

Dinig niya ang anasan ng mga humahabol sa kanya mula sa tinataguan niyang puno ng balete. Natiyak niyang ilan dipa lang ang layo nila sa kanya. Nanigas siya na parang bato nang narinig niyang palakas nang palakas ang boses nila. Pinigil ang paghinga. Ilan sandali pa ang lumipas, papalayo nang papalayo ang kaluskos. Sumilip siya mula sa loob na nakakurbang kweba na ugat ng balete. Naaninag niya ang ulo ng mga humahabol sa kanya papunta sa kabilang direksyon. Nang wala na siyang maaninag, nagmadali siyang tumakbo papunta sa inaagusan ng talon.

"Hindi n'yo ko mahuhuli. Mga gunggong!" Ang nasabi niya sa sarili.

Buwan ang nilagi niya sa kabundukan ng Valderrama. Nagpalipat-lipat para maiwasan ang nagbabanta sa buhay. Dumayo siya sa pinakatuktok na malayong maabutan ng pagto-troso. May ilan na rin ang magto-troso ang nakakakita sa kanya. Napadpad siya sa boundary ng Valderrama at Iloilo. Isang baranggay ang umampon sa kanya.

Dito niya nakilala si Hanzel, taga-patag, napabilang sa provincial school board, naatasan magturo sa mga baranggay na nasa bundok.

                        *****

1977 - 1997

Binuhat niya ang bunsong anak na si Epet na nahihimbing sa tulog at sabay inalog-alog.

    

     Si Dyun.

     Sinusuntok sa tyan para gisingin. Kahit sino sa mga pinsan       ang      sumusuntok.   Siningitan ng biente ang salawal           habang natutulog.      Nagsumbong ang naglagay. Walang habas     siyang pinagsasapok ng      tiyahin. "Magnanakaw! Palamunin       ka na nga magnanakaw ka pa!"

    

"Yan! Putangina n'yo! Mga Bwisit kayo sa buhay ko!" Padabog niyang binaba si Epet. Lumagapok ang ulo nito sa sahig. Humagulgol ng iyak sa sakit natamo. Kinuha niya ang lantip sa kusina. Isinilid sa beywang. Binuhat ang isang galon ng tuba na may halong emperador at kumuha ng isang plastik ng mani. Agad siyang lumabas ng bahay.

*Lantip - kawangis ng kutsilyo o balisong.

Ikinarga ni Helen si Epet na nahihirapan huminga sa kakaiyak. Pinatahan niya ang bunsong kapatid. Madaling uminit ang ulo ng kanilang ama. Gigil na gigil itong pagbuhatan sila ng kamay.

Maagang naningil ng upa sa lupa ang mga Canja. Kilalang lahi sa Bugasong. Doktor, inhinyero, abogado ang tinapos. Nagmamay-ari ng ektaryang lupa sa San Jose na kabisera ng Antique at mga resort sa isla ng Caluya, Mararison at Nogas. Ang mga Escote na kamag-anak rin nila ay nasa politika. Ito ang ikinaiinit ng ulo ng ama ni Helen. Hindi pa nga natitimbang ang naaning mani, naniningil na kaagad.

"Mga mukhang pera! Yumaman dahil sa kurapsyon!"

Sinapok si Helen ng kanyang ama. Maluha-luha niyang tinitigan ng masama ang ama. Hindi naman siya ang may kasalanan bakit siya ang pinag-iinitan. Pati tuloy si Epet na walang kamalay-malay nadadamay.

Si Helen. Panganay sa anim na magkakapatid. Sumunod sila Noknok, 15, Dadong, 12, Inday, 10, Bebedak, 8 at Epet, 5. Nasa four year highschool na siya nang pahintuin ng ama sa pag-aaral. Nahihiya man siyang aminin na sa edad niyang 19, hindi pa siya makatapos ng sekondarya. Sa maraming beses na huminto siya sa pag-aaral, dumating na sa punto na malabo pa sa napulusyong-tubig ang pag-asang makabalik pa siya sa pag-aaral lalo't siya na ang inaasahan ng pamilya bilang panganay. Maagang namaalam ang ina niyang si Hanzel.

Walang permanenteng hanap-buhay. Kung ano lang ang mapasukan pagkakakitaan. Noon kapanahunan ni GMA, napabilang siya sa mga tagalinis ng kalsada. Nagtinda ng tanim na sibuyas sa palengke. Nagbubunot ng mani sa taniman ng taga-Ilaya. Arawan ang sahuran. Pumapatak na isangdaan, isang araw. Siya rin ang nag-aasikaso ng mga kapatid, sa bahay, pagkain, dumidiskarte ng pambayad sa mga gugugulin. Kailangan niyang maging mautak, kahit h'wag na sa sarili at sa ama kundi para sa mga kapatid.

Inabutan n'ya ang bahay na nangangulot ang noo ng mga tao. Nag-uupakan sila Epet at Bebedak dahil sa Snaku. Pagal na ang katawan niya mula sa maghapon pagbabalat ng mani. Nahihilo na siya sa gutom. Walang panghapunan. Naghuhuramentado ang ama niyang walang naabutan na pagkain sa hapagkainan. Gulping bumugso ang nerbyos sa buo niyang pagkatao. Sa pagitan ng pintig ng puso, tumusok ang pag-asa, si Auntie Isay.  

"Kumuha ka na lang sa kusina ng makakain niyong magkapatid. Ikaw na ang bahala at may gagawin pa ko." Agad tumalikod ang nababalisang si Auntie Isay. Binalikan ang matamlay na alagang kambing sa balkonahe.

Nasa kusina ang basket na bigay ni Auntie Isay. Ang laman ay dalawang tumpok ng saging, daing, tuyo, munggo, kape, asukal na pula at bigas.

Lalabas na si Helen sa balkonahe nang natigil siya sa sinabi ni Auntie Isay. 

"Pinag-iinitan ni Kapitan 'yang mga alagang n'yong baboy. Nakakaperwisyo na raw ang baho. Ipapakatay daw niya para may handa sa piyestahan."

Hindi siya nagpahirap magpalaki ng baboy. Gago ba siya? Kaya matamlay yang kambing mo, Auntie kasi ginahasa ni Kapitan nun isang gabi sa may tamburong.

Muntik na masabi ni Helen. Itinutulak siya ng inis. Pinukol na lang niya ang tingin sa nilalaman ng basket, tsaka niya naisip ang nangangulot na noo ng mga kapatid. Umalis siyang nag-aalinlangan.

Iniiwas ni Helen tumingin sa mga papasalubong sa kanya. May pakpak ang balita, may tenga ang lupa. Kapag nagawi siya kina Auntie Isay at may bitbit, hininging pagkain. Nakadikit na sa mga ibinibitbit niya palabas sa bahay ni Auntie Isay ang inutil na ama at ulirang anak.

Napapalunok na lang siya habang naglalakad pauwi. Hanggat maaari umiiwas siyang lumapit kay Auntie Isay dahil ang paghingi ng tulong ay tunay na nakakabilaok sa aba nilang kalagayan. 

Kagyat kumain ang magkakapatid. Sino man ang mahuli ay mapagbubuntunan ng galit ng ama na maghapong nasa inuman. Beterano na sa laklakan, kung bakit hindi pa matutunan na idiretso sa t'yan ang iniinom, laging katwiran ang sobrang kalasingan ng pag-uumpisa ng kaguluhan at pambubugbog. Naturang may bayag pero nagtatago ang tapang sa espirito ng serbesya.

Pinaunang pinatulog ni Helen ang mga kapatid. Magtulog-tulugan kahit hindi pa inaantok. Paparating na ang ama niya sa loob ng 15 minuto. Babara-bara niyang hinugasan ang ligpitin, nilubog sa tubig na may halong sabon sabay lagay sa planggana, bukas na lang ulitin. Kakarampot ang oras na nalalabi, sasapit na ang ugaling militar ng ama niya.

Dahan-dahan bumubukas ang pintuang kawayan. Impit ang hininga ni Helen. Humihigpit ang paglamukos niya sa unan. Anong napupusuan niyang gawin ngayong gabi? Pinanatili siyang gising ng bagabag. Dumidiin ang yabag ng paa sa sahig na kawayan. Papalakas ng papalakas ang mga yabag na patungo sa kanyang silid. Siguradong papalapit na ang ama niya. Sinungkit-sungkit nito ang kandado ng pintuan ng kanyang silid na binugkos na tali lang. Halatang naiinis na dahil pilit na binabatak ang pintuan. Makailang saglit pa'y sinipa na ito ngunit hindi pa rin nabuksan. Lalong kinabahan si Helen. Mahabang katahimikan at pakiramdaman ang panandaliang naghari.

"Anak, pakihanda muna ako ng kape." Marahan na kumakatok ang ama.

Nagdadalawang isip si Helen kung sasagot siya o hindi. Mabigat ang loob niyang binuksan ang pintuan. Sa kusina, ilang beses niyang pinaikot-ikot ang kutsarita sa tasa matapos ay dinuraan. "H'wag kang gagawa ng masama." Bulong niya sa tasa.

"Dito ka na lang matulog sa labas para mabantayan mo ang kalabaw. Baka makawala." Labag man sa kalooban, sinunod na lang ni Helen ang utos ng ama. Makakawala lang naman ang kalabaw kung hindi naitali. 

Mahaba-haba na ang naitutulog ni Helen nang maramdaman niya ang paggapang ng malamig, magaspang na kamay sa kanyang binti.

  Si Dyun.

  Nasa disi-otso na'y pinapaliguan pa rin ng tiyahin. Lumalaking   binibihisan ng pambabae. Ang bawat pagtanggi ay may katumbas na   kaparusahan; pukpok sa ari, sinisindak at pinapatulog sa         kulungan ng baboy.

"Psssh, h'wag kang mag-iiskandalo kundi ipapakain ko 'tong titi ko kay Bebedak."

Nanigas na parang yelo si Helen. Sa kabila ng sinuungan na panganib, ang kaligtasan pa rin ni Bebedak ang pinangababawan niya. Kaunting galaw lang niya ay nararamdaman niya ang pangangalmot ng tanim ng lantip sa kanyang leeg. Kadugo ang nakaatim gumawa ng ganitong kahalayan. Kasabay ng pagtulo ng kanyang luha ay ang pagtulo ng laway ng ama na tumahak din sa pinag-agusan ng luha. Iisang daan ngunit magkasalungat ang dalang hinain. Nakatulala lang si Helen sa Sto, Nino De Bugasong. Hindi siya humingi ng saklolo, para san pa? Naging mabuti siyang alagad, bakit hinayaan nitong mangyari ang ganitong pagsasamantala sa kanyang pagkababae? Wala. Walanghiya. Walanghiyang D'yos. Manhid sila tulad sa kahoy at marmol kung saan sila yari.

Huminto yumugyog ang papag. Tunog ng sinasaradong zipper ang huling umihip sa pandinig ni Helen. Ipinikit niya ang mga mata, at sa muli niyang pagmulat nakayap na sa kanya si Bebedak.

                        *****

   Si Dyun,

    Nasa walong taon siya. Madaling araw noon kasarapan ng tulog     nang biglang siyang binitbit ng tiyahin. Dumaan sila sa           masisikip na iskinita. Halos hindi na siya makahinga sa      

    higpit ng pagkakabusalsal sa bibig niya. Takbo nang               takbo. Hinahabol sila ng pulis. Bumunggo ang ulo niya sa         tagiliran ng pader ng bahay sa bilang liko ,                     napahagulgol siya sa sakit. Magkakamag-anak na batok ang        pinatikim sa kanya ng   tiyahin. Natunton ng mga pulis ang        ingay. Wala nang ibang  madadaanan. Naipit na sila. Isang        makipot at mahabang daan na inaagusan  ng kanal ang             sinuungan nilang magtiyahin. Pinagtiisan nila   ang amoy ng       kanal. Kasunod nila ang humahabol na mga pulis. Dead end.         Umakyat sila sa bahay para sa bubungan dumaan. Nakataas  na ang   mga baril. "H'wag magpaputok, may kasamang bata!" Bumagsak si     Dyun mula sa ikatlong palapag.

     Nag-iwan ng marka ang pagbagsak na iyon sa kanyang pagkatao.

Gabi na nakauwi si Helen. Naglabandera siya sa pamilya Escote. Mula sa tarangkahan ng hardinan, nadinig niya ang kalampugan ng mga kaldero. 

Nagdali-dali siyang umakyat, sinusuntok ng ama nila si Dadong. Tinatadyakan palabas ng bahay. Nagsusuka si Dadong. Namumutla. Dali sumaklolo si Helen. Buong lakas niya itinulak ang ama papalayo.

"Ano ba 'tay! May sakit na si Dadong, bakit n'yo sinasaktan?"

"Wala nang ginawa yan kapatid mo kundi umiyak ng umiyak, naririndi na tenga ko!"

Hindi na nakipagtalo si Helen. Mataas ang lagnat ni Dadong. Mas kailangan niya bigyan ng atensyon ang may sakit. Inalalayan niya ang kapatid at dumiretso sila sa bahay ni Auntie Isay.

                        ***

Dinala si Dadong sa ospital ni Auntie Isay. Nagka-UTI. Sa ilan oras na nawala si Helen, nahihiwagahan siya ng atmosperang inabutan  sa bahay. Si Inday na animo'y naliligaw ang diwa sa pagitan ng mga talutot ng bulaklak. Kay layo ng tingin. Nagsasalin sa iling at tungo ang mga sinasagot ni Inday sa mga tanong ni Helen. Sinubukan niyang hanapin ang mga kapatid, sa pag-akyat niya sa bahay ay bumungad sa kanya ang lantip na may bahid ng dugo. Kumalat ang dugo mula sa sala hanggang kusina. Inuna ni Helen na  hanapin si Bebedak. Natagpuan niyang itong namamaluktot at nakangiwi ang mukha. Nakahawak siya sa sariling ari.

  Kagabi...

   Ungol ng hayok sa laman ang nangingibabaw sa kabahayan. Apat      na   katao ang nagsasalin-salin sa     dalawang katawan. Pawis    at     lansa ng laway ang humahalo sa maalinsangan gabi. May      katumbas   na sampal ang bawat pagtanggi. Sabunot sa bawat        gigil.     Tangin  iyak lang ang paraan ng paghihiganti.          Walang    magawa  si Noknok  dahil iginapos siya ng mga          kumpare   ng ama niya. Sa  mismong  harapan niya nagaganap ang    pagbababoy kina Bebedak at  Inday. At  ang     mismong   ama      ang humahawak sa braso at binti  ng  mga anak.

     "Demonyo ka 'tay! Demonyo ka!" Namimilipit na sa hirap    si    Noknok. Kinagat ni Epet ang sumasabunot kay Inday ngunit sipa    ang inabot niya. Iginapos siya sa dinggin     sa tabi ni          Noknok. 

     Tila agunyas ang ingay ng mga kuliglig na nakikiramay           kasabay ang      pagpag ng mga hinubad na damit.   Kinaladkad     si  Noknok ng kanyang      ama papunta sa     ilalim ng kubo     kung  saan nakatago ang mga      kagamitan     sa pangunguma.     Pinaghahampas ang katawan niya ng      makapal na lubid.         Nilubayan lang si Noknok ng ama    nang nanlalata na ang         katawan  niya. Naaninag ni     Noknok    sa ama ang               kalasingang nito  kahit nasa    parteng   madilim ito umiihi.     Nakalas na n'ya    ang tali sa      kamay,    dinampot niya       ang   lantip na    naiwanan   nito      sa kanyang tabi.

         

May pruweba na siyang hawak na may nangyari kagabi nang wala siya para magbantay kay Dadong sa hospital. Matinding hinagpis ang namuo sa mga mata ni Helen nang hindi na masaklolohan ng pagtitimpi ay naging luhang balisawsaw sa paghahanap ng katarungan. Hinimas-himas niya ang likod ni Bebedak upang mabawasan ang dinaranas na hirap. Bumalik sa alaala ni Helen ang gabing inabuso siya ng sariling ama.

Itim na may bahid ng dugo ang paningin niya sa paligid.

Sa hangin niya ibinulong na tutuparin niya ang nag-iisang pangarap na matagal nang inaasam nilang magkakapatid.

Bumababa si Helen sa ilalim ng kubo. Natagpuan niyang namimilipit sa sakit ang ama. Nagkalat ang dugo sa paligid. Nagtamo ito ng maraming saksak sa iba't-ibang parte ng katawan. Nakikiusap ang ama niya na dalhin siya pagamutan. Humingi ng patawad. Ngunit bingi si Helen.

"Ngayon natuto kang makiusap."

Tugma ang panahon upang balikan ang nagdaan itinakwil sila ng kapalaran nang ito'y nagbukang-liwaway subalit maaga pa ang takip-silim upang iwan silang hindi pa bumabangon mula sa kinasaklakan.

Kinuha ni Helen ang makapal na lubid na ipinapangtali sa kalabaw. Pinaikot ng isang beses sa leeg ng kanyang ama. Binuhol n'ya ang isang dulo sa puno ng niyog at ang kabilang dulo ay itinali sa kalabaw. Itinali niya pati ang kamay at paa. Sinipat niyang maigi ang tali at niyugyog upang malaman na hindi luluwang ang pagkakabuhol sa bawat dulo. Sampung beses niya pinalo ang kalabaw upang umusad. Siniguro niyang hindi na humihinga ang ama pagbalik niya sa puwesto nito.

Dilat ang mata. Agad na ibinalot ni Helen ang katawan ng ama. Tinabunan ng lupa ang dugong nagkalat. Inalalayan niya si Noknok na humihikbi, magdamag ito na nagmumukmok sa madilim na sulok.  Umakyat sila at tumuloy sa silid. Isa-isa niya inayusan at binihisan ang mga kapatid.

                          ***

     Si Dyun,

     Makailan ulit siyang tumangkang tumakas sa bahay ng kanyang      tiyahin. Ngunit    nahuhuli rin siya matapos.   Ginagapos        siya sa hagdanan. Nananatili siyang nakatayo hanggat di pa        nagsasawa ang tiyahin niya sa      pagsusugal.   Pinapatay        ang sigarilyo sa hubad niyang katawan. May kakambal na sapok      ang bawat mura      kapag natatalo. Wala na siyang                natirang respeto   sa sarili dahil ang mismong tinuturing        niyang      pamilya   ay di siya pinahalagahan. Wala na          siyang    nakukuhang kunsuelo maliban sa natatanggap              niyang    pananadista ng     pamilya ng kanyang   tiyahin.        Ultimo sa panaginip ay hinahabol siya ng mga    kamaong          sabik sa pananakit. Pinagsilbihan niya ang bawat taong            nakatira at nakisilong sa kanilang tahanan sa                    pangangailangan nila mula ulo      hanggang paa sa                inaakalang   may kaunting maibabalik      sa kanya. Ngunit,      ang   mismong   pamilya ay maraming     dinadalang personal      na problema na sa     loob ng   mahabang panahon ay lalong        lumalala. Mga alitan    na   hindi     nareresolba, problema      ng naghihikahos at ang      pagkawala sa katinuan.

     Pinatay ng ina ni Dyun ang asawa. Pinahiran ng                    likidong lason ang bibig nito habang natutulog.                  Hinalikan     at ininom ang natirang likido. Walang              nakaalam sa   nangyari dahil sa takot na mabulgar ang baho        ng pamilya,   agad na dinispatsya ang mga labi.      Ang          tiyahin na    kapatid ng kanyang ina ang   kumupkop kay          Dyun. Ang bahay na kanyang kinalakihan     ang tanging saksi      sa bawat araw na      iniinda niya ang kumikirot na pasa at      ang kwento sa     likuran ng      sugat.

     Si Dyun sa kanyang pinagdaanan na sa murang edad ay hindi      nakayanan ang bigat, animo'y repleksyon sa salamin na            bumalik sa kanya ang mga naganap.

     Si Dyun na ama ni Helen.

                        ***

Madaling araw, nakapalibot ang magkakapatid sa pinaglibingan ni Dyun. Hindi na kailangan na marinig ang tinig kusang nangungusap ang katahimikan namumugad sa bawat isa sa kanila.

Nauupos na ang kandila. Lahat ay nakatulala. Walang bakas ng luha. Tahimik. Sa unang pagtilaok ng manok, isa-isa silang naghugas ng kamay sa kalapit na batis.

Huling silip ng pamamaalam mula sa mga matang nabahiran ng biglang pangungulila. Tumapak ang bigat ng hakbang sa lupa, tutungo sila sa landas na nangangako ng pagbangon. Hahayaan na pawiin ng hangin ang bakas ng taksil na kahapon. Maghihilom at maghihilom din ang sariwang sugat. Mag-uumpisa sila mula sa wala. Mag-uumpisa kahit mangapa.

                                               

                                                            ***

Hindi pa sumisikat ang araw. Ikinando ni Helen ang pintuan ng bahay. Pinagmasdan  niya ang bawat kanto, ang haba at ang lapad nito. Maliit man ituring ay naging matibay itong kanlungan ng maraming karanasan na nagpainog sa bawat kabanatang bumuo ng kanilang kaisipan at kaugalian.

Saglit siyang natigilan, dumampi ang malamig na hangin sa kanyang batok. Tumayo ang balahibo niya sa buong katawan.  Nanghina ang kanyang mga tuhod. Sa tagal ng titig niya sa bahay, napagtanto niyang walang maitatagong kasaysayan dahil patuloy na naghahanap ng kasagutan ang mga katanungan ng kasalukuyan. Nakikinita niya na darating ang panahon na maniningil ang kahapon. Siguro, aantayin na lamang niya itong sunduin siya.

Nilingon niya ang mga kapatid na bakas sa mukha ang iba't ibang anyo ng lungkot. Napakalayo pa ang lalakbayin mula sa baryo Bagtason patungo sa masukal na kagubatan ng Valderrama. Pinayuhan niya ang mga kapatid na mahahanap ang maayos na buhay sa tahimik at malayong lugar kung saan malimit ang pagdalaw ng multo ng nakaraaan. Nagsisikip ang kanyang dibdib ngunit sinikap niyang pinaintindi sa kanila ang kabutihan ng paglalayo.

Bitbit nila Dado at Noknok ang ilan mga kagamitan. Si Inday ay inaalalayan ang tumatangis na mga nakababatang kapatid na sila Epet at Bebedak.

Tinatanaw ni Helen ang pagtawid ng mga kapatid sa ilog na may kipkip na pangako ng maliwanag na bukas sa bawat puso ng isa. Unti-unti na silang nawawala sa kanyang paningin. Binuksan niya ang kandado ng pintuan ng bahay. Umupo siya sa papag. Tuminghala sa Sto. Nino De Bugasong. Sa huling pagkakataon ay sana dinggin ang kanyang hiling na patnubayan ang mga kapatid at ilayo sa kapahamakan.

May layunin siyang tutuparin. Kahit ano pa man mangyari, kahit ang pagtupad ng layunin ay siyang hahadlang na makapiling ang minamahal na mga kapatid. Hindi angkop ang bigat ng responsibilidad sa katawan nangingilala pa sa pagdarahop. Aakuin niya ang hirap kahit salubungin siya ng madilim na bukas dahil alam niya na sa dulo nito ay ang liwanag,

"Pansamantala lang ito. Pangako, magkakasama rin tayong lahat."

* Kuya Toto's Boarding house
August 26, 2013, nang natapos